شکستگی مچ پا ممکن است برای هر شخصی پیش بیاید. تصور کنید هنگام پایین آمدن از پله، مچ پا ناگهان می‌پیچد و چند ثانیه بعد درد و تورم اجازه ایستادن نمی‌دهد. آیا چنین آسیبی فقط یک پیچ‌خوردگی ساده است یا ممکن است استخوان هم آسیب دیده باشد؟ شکستگی مچ پا می‌تواند از یک ترک یا شکستگی بدون جابه‌جایی تا آسیب پیچیده چند استخوانی متغیر باشد و ظاهر اولیه آن همیشه شدت واقعی آسیب را نشان نمی‌دهد.
شناخت علائم شکستگی مچ پا، تشخیص به موقع و رعایت محدودیت‌های حرکتی، نقش مهمی در جلوگیری از جوش‌خوردن نامناسب استخوان دارد. در این مقاله از سلامتخونه توضیح می‌دهیم شکستگی در ناحیه مچ دقیقاً چه معنایی دارد، چگونه از پیچ‌خوردگی افتراق داده می‌شود، پزشک با چه روش‌هایی آن را تشخیص می‌دهد و چه زمانی گچ، بوت، جراحی یا فیزیوتراپی مطرح می‌شود.
شکستگی مچ پا چیست؟
شکستگی مچ پا یا Ankle Fracture به شکستن یک یا چند استخوان تشکیل‌دهنده مفصل مچ پا گفته می‌شود. این مفصل در محل اتصال انتهای استخوان درشت‌نی یا Tibia، استخوان نازک‌نی یا Fibula و استخوان تالوس یا Talus قرار دارد. گاهی شکستگی محدود و پایدار است و قطعات استخوانی در جای خود باقی مانده‌اند؛ در موارد دیگر، قطعات جابه‌جا می‌شوند یا همزمان رباط‌های نگهدارنده مفصل نیز آسیب می‌بینند.
این آسیب معمولاً بر اثر پیچش شدید پا، زمین خوردن، برخورد مستقیم، سقوط یا ضربه‌های ورزشی ایجاد می‌شود. شدت نیرو و جهت وارد شدن آن مشخص می‌کند کدام بخش از استخوان آسیب ببیند. شکستگی ممکن است بسته باشد، یعنی پوست روی محل آسیب سالم بماند، یا باز باشد و استخوان از پوست عبور کند. نوع باز یک وضعیت اورژانسی محسوب می‌شود و باید سریع ارزیابی پزشکی انجام شود. تشخیص دقیق اهمیت زیادی دارد، زیرا درمان شکستگی پایدار با شکستگی ناپایدار یکسان نیست.
علائم شکستگی مچ پا چیست؟
اصلی ترین و نخستین علامت شکستگی مچ پا،درد شدید،ناگهانی و تیرکشنده است که معمولاً با گذاردن وزن روی پا یا حرکت دادن آن شدت می یابد.علاوه بر درد، نشانه های زیر نیز ممکن است دیده شوند:
⦁ تورم قابل توجه اطراف قوزک یا روی مچ
⦁ کبودی پوست
⦁ درد و حساسیت هنگام لمس استخوان
⦁ محدود شدن حرکت مچ
⦁ تغییر شکل ظاهری یا قرار گرفتن پا در وضعیت غیرطبیعی
⦁ بی‌حسی، سردی یا تغییر رنگ انگشتان در برخی آسیب‌های شدید
اگر زخم باز، تغییر شکل واضح، درد شدید، بی‌حسی یا سرد شدن پا وجود دارد، مراجعه فوری ضروری است. حتی بدون این علائم، آسیب همراه با درد و تورم قابل توجه باید توسط پزشک ارزیابی شود. ورم مچ پا بعد از شکستگی ممکن است مدتی ادامه پیدا کند و الزاماً با جوش‌خوردن استخوان در همان زمان از بین نمی‌رود.
از کجا بفهمیم مچ پا شکسته یا پیچ خورده است؟
از روی ظاهر یا شدت درد نمی‌توان با اطمینان شکستگی را از پیچ‌خوردگی تشخیص داد. پیچ خوردگی بیشتر به آسیب رباط‌ها مربوط است، در حالی که شکستگی به استخوان آسیب می‌زند؛ با این حال، هر دو می‌توانند باعث درد، تورم، کبودی و محدودیت حرکت شوند. حتی ممکن است فردی با وجود شکستگی بتواند چند قدم راه برود.
پزشک هنگام معاینه محل درد، حساسیت استخوانی، دامنه حرکت، وضعیت پوست و شکل مچ را بررسی می‌کند و در صورت نیاز تصویربرداری درخواست می‌کند. رادیوگرافی معمولاً بررسی اولیه برای مشخص کردن شکستگی و جابه‌جایی استخوان است. در برخی آسیب‌های پیچیده، سی‌تی‌اسکن اطلاعات دقیق‌تری از ساختار استخوانی و سطح مفصل می‌دهد و MRI بیشتر برای بررسی بافت نرم و آسیب رباطی کاربرد دارد.
تفاوت شکستگی قوزک پا و شکستگی خود مفصل مچ چیست؟
قوزک‌ها برجستگی‌های استخوانی اطراف مفصل هستند. قوزک داخلی در بخش انتهایی Tibia و قوزک خارجی در انتهای Fibula قرار دارد و قوزک خلفی به قسمت پشتی انتهای Tibia مربوط می‌شود.
بنابراین شکستگی قوزک، درواقع شایع ترین شکل از شکستگی مفصل مچ پا است.اما اصطلاح «شکستگی مفصل مچ»معمولاً زمانی به کار می رود که آسیب گسترده تر بوده،چندین قوزک به طور همزمان شکسته باشند یا سطح مفصلی و استخوان تابوی دچار آسیب جا به جایی و دررفتگی باشند.
شکستگی مچ پا چگونه تشخیص داده می‌شود؟
پزشک درباره نحوه وقوع حادثه، جهت پیچش یا ضربه، زمان شروع درد و توانایی تحمل وزن سؤال می‌کند. سپس وضعیت پوست، تورم، کبودی، شکل استخوانی مچ، حساسیت نقاط مختلف و گردش خون و حس پا بررسی می‌شود. در شکستگی‌های مشکوک، تصویربرداری برای تعیین محل و الگوی آسیب اهمیت دارد.
رادیوگرافی ساده معمولاً نخستین آزمایش است و می‌تواند محل شکستگی، تعداد قطعات و میزان جابه‌جایی را نشان دهد. اگر شکستگی پیچیده باشد یا پزشک برای برنامه‌ریزی جراحی به جزئیات بیشتری نیاز داشته باشد، CT می‌تواند تصویر مقطعی دقیق‌تری ارائه کند. MRI معمولاً آزمایش اصلی برای شکستگی نیست، اما در موارد منتخب برای بررسی رباط‌ها یا سایر بافت‌های نرم کاربرد دارد.
انواع شکستگی مچ پا کدامند؟
شکستگی‌ها را می‌توان بر اساس استخوان درگیر، محل شکستگی و وضعیت قطعات استخوانی توصیف کرد. شکستگی قوزک داخلی، خارجی و خلفی از الگوهای شناخته‌شده هستند. اگر فقط یک قوزک آسیب دیده باشد، ممکن است آسیب نسبتاً محدود باشد؛ اما درگیری همزمان دو یا سه ناحیه می‌تواند پیچیدگی بیشتری داشته باشد. از نظر وضعیت قطعات نیز شکستگی بدون جابه‌جایی با شکستگی جابه‌جا شده تفاوت دارد.
در شکستگی بدون جابه‌جایی، قطعات استخوانی در موقعیت مناسب تری قرار دارند و در صورت پایدار بودن مفصل، درمان غیرجراحی بیشتر مطرح است. در شکستگی جابه‌جا شده، قطعات از راستای طبیعی خارج شده‌اند و ممکن است برای بازگرداندن وضعیت مناسب نیاز به جااندازی وجود داشته باشد. شکستگی باز زمانی رخ می‌دهد که ارتباط محل شکستگی با محیط بیرون از طریق زخم پوستی ایجاد شده باشد و نیازمند رسیدگی فوری است.
درمان شکستگی مچ پا چگونه است؟
درمان بر اساس نوع شکستگی، میزان جابه‌جایی، پایداری مفصل، وضعیت پوست و شرایط عمومی فرد انتخاب می‌شود. هدف این است که استخوان در موقعیت مناسب ترمیم شود و عملکرد مفصل تا حد امکان حفظ شود. در شکستگی پایدار و بدون جابه‌جایی ممکن است پزشک از گچ کوتاه، آتل یا بوت استفاده کند. مدت بی‌حرکتی برای همه افراد یکسان نیست و باید بر اساس معاینه و تصاویر پیگیری تعیین شود.
در هفته‌های نخست، کنترل تورم و رعایت دستور پزشک درباره وزن‌گذاری اهمیت دارد. استراحت، یخ گذاری یا گذاشتن کمپرس سرد،بالا نگه داشتن پا، مراقبت صحیح از گچ یا آتل و استفاده درست از عصا می‌تواند بخشی از مراقبت اولیه باشد. مصرف داروهای ضد درد نیز باید متناسب با شرایط فرد و توصیه پزشک انجام شود.
آیا شکستگی مچ پا همیشه نیاز به جراحی دارد؟
همه شکستگی‌های مچ پا نیازمند عمل نیستند. اگر شکستگی پایدار باشد و قطعات استخوانی در موقعیت مناسب باقی مانده باشند، پزشک ممکن است درمان غیرجراحی را انتخاب کند. در مقابل، جابه‌جایی قابل توجه، ناپایداری مفصل، برخی شکستگی‌های چندگانه یا آسیب‌های همراه می‌توانند احتمال نیاز به جراحی را افزایش دهند.
تصمیم نهایی بر اساس تصویربرداری، معاینه و وضعیت فرد گرفته می‌شود و نمی‌توان تنها با شدت درد درباره ضرورت عمل تصمیم گرفت.
مدت بهبودی شکستگی مچ پا چقدر است؟
زمان بهبودی به الگوی شکستگی و روش درمان وابسته است. استخوان در بسیاری از موارد دست‌کم حدود شش هفته برای مراحل اولیه ترمیم زمان می‌خواهد و کامل شدن روند ترمیم ممکن است حدود ۱۰ تا ۱۲ هفته یا بیشتر طول بکشد.
با این حال، بهبود استخوان با بازگشت کامل عملکرد یکی نیست. خشکی مفصل، ضعف عضلات، تورم و کاهش تعادل ممکن است بعد از جوش‌خوردن نیز باقی بمانند و برای برطرف شدن به زمان و توانبخشی نیاز داشته باشند.
مراقبت از مچ پا بعد از شکستگی
مراقبت درست فقط به نگه داشتن گچ محدود نمی‌شود. بیمار باید دستور مربوط به وزن‌گذاری را دقیق رعایت کند و بدون تأیید پزشک، برای امتحان کردن راه رفتن یا ورزش عجله نداشته باشد. اگر گچ یا آتل آسیب دید، بیش از حد سفت یا شل شد، یا درد به شکل غیرعادی افزایش یافت، باید با پزشک تماس گرفت. بالا نگه داشتن پا در دوره تورم می‌تواند به کاهش ورم کمک کند.
آیا بعد از شکستگی مچ پا می‌توان راه رفت؟
توانایی راه رفتن به نوع شکستگی و مرحله ترمیم بستگی دارد. بعضی شکستگی‌های پایدار ممکن است با نظر پزشک اجازه وزن‌گذاری زودتر داشته باشند، اما در برخی آسیب‌ها لازم است چند هفته وزن روی پا قرار نگیرد. بنابراین راه رفتن نباید بر اساس میزان کاهش درد یا احساس بهتر شدن پا شروع شود.
پزشک ممکن است در ابتدا استفاده از عصا، واکر، آتل یا بوت را توصیه کند و سپس با پیشرفت ترمیم، وزن‌گذاری را مرحله به مرحله افزایش دهد.
فیزیوتراپی بعد از شکستگی مچ پا
پس از آنکه پزشک شروع حرکت و تمرین را مجاز بداند، فیزیوتراپی می‌تواند برای بازگرداندن دامنه حرکت، قدرت عضلات و تعادل به کار رود. بی‌حرکتی طولانی معمولاً باعث خشکی مچ و ضعف عضلات می‌شود؛ به همین دلیل برنامه توانبخشی باید متناسب با مرحله ترمیم تنظیم شود.
تمرین‌ها ممکن است از حرکات کنترل شده برای افزایش دامنه حرکت آغاز شوند و سپس به تقویت عضلات، تمرین تعادل و فعالیت‌های عملکردی برسند.
عوارض شکستگی مچ پا چیست؟
بسیاری از افراد پس از درمان روند مطلوبی دارند، اما برخی عوارض ممکن است رخ دهد. خشکی و تورم طولانی مدت از مشکلات نسبتاً شایع پس از شکستگی هستند. جوش‌خوردن در وضعیت نامناسب یا جوش نخوردن کامل استخوان، عفونت، آسیب عصب یا عروق و مشکلات مربوط به وسایل تثبیت از عوارض احتمالی، به‌ویژه در آسیب‌های شدید یا جراحی‌شده، محسوب می‌شوند.
در بعضی افراد نیز آسیب مفصلی می‌تواند سال‌ها بعد زمینه‌ساز آرتروز شود.
چه زمانی بعد از شکستگی مچ پا می‌توان ورزش کرد؟
زمان بازگشت به ورزش پس از شكستگى مچ پا براى همه افراد يكسان نيست و به شدت آسيب، روش درمان (جراحى يا غير جراحى)، ميزان ترميم رباط ها و پيشرفت در فيزيوتراپي بستگى دارد. به طور كلى، فعاليت هاى سبك و كم برخورد (مانند شنا يا دوچرخه ثابت) معمولا پس از جوش خوردن اوليه استخوان (حدود ماه دوم تا سوم) با تاييد پزشک آغاز می شوند، اما شروع دويدن نرم حدود ۴ تا ۶ماه و بازگشت به ورزش هاى پرفشار، چرخشى و توپى (مانند فوتبال، بسكتبال يا رزمى) به ۶ تا ١٢ ماه زمان نياز دارد.
شرط اصلى شروع ورزش، تاييد ترميم استخوان در تصوير بردارى، نبود درد و تورم فعال و بازگشت كامل قدرت عضلانى و تعادل است؛ چراكه شروع زودهنگام فعاليت هاى پرفشار مى تواند به بافت هاى در حال ترميم آسيب زده، باعث آسيب به پیچ و پلاك هاى جراحى، ناپایدارى مزمن مچ و در نهايت آرتروز زودرس مفصل شود.
نتیجه‌گیری
شکستگی مچ پا می‌تواند از یک آسیب پایدار و قابل درمان با بی‌حرکت‌سازی تا شکستگی پیچیده و ناپایدار متفاوت باشد. درد، تورم، کبودی و ناتوانی در تحمل وزن از نشانه‌های مهم هستند، اما تشخیص قطعی معمولاً به معاینه و تصویربرداری نیاز دارد. گچ، آتل، بوت یا جراحی بر اساس وضعیت استخوان و پایداری مفصل انتخاب می‌شوند.
مدت ترمیم نیز ثابت نیست و حتی پس از جوش‌خوردن استخوان ممکن است برای بازگشت حرکت، قدرت و تعادل به فیزیوتراپی و زمان بیشتری نیاز باشد. مهم‌ترین نکته این است که وزن‌گذاری و بازگشت به فعالیت را بدون تأیید پزشک جلو نیندازید و در صورت تغییر رنگ پا، بی‌حسی، درد شدید یا علائم غیرعادی، سریع ارزیابی پزشکی دریافت کنید.
اگر دچار آسیب مچ پا شده اید یا در دوران پس از بازکردن گچ/جراحی احساس درد و محدودیت حرکتی دارید،می توانید جهت ارزیابی تخصصی،بررسی عکس رادیولوژی و دریافت برنامه توانبخشی با متخصصان ما در سلامت خانه در ارتباط باشید.
سوالات متداول
1.آیا هر شکستگی مچ پا باید گچ گرفته شود؟
خیر. نوع درمان به پایداری شکستگی، جابه‌جایی قطعات و شرایط فرد بستگی دارد و ممکن است گچ، آتل یا بوت انتخاب شود.
2. آیا اگر بتوانم راه بروم، مچ پا شکسته نیست؟
خیر. برخی شکستگی‌ها امکان تحمل وزن محدود ایجاد می‌کنند؛ بنابراین راه رفتن به‌تنهایی شکستگی را رد نمی‌کند.
3.ورم مچ پا بعد از شکستگی تا چه زمانی طبیعی است؟
تورم ممکن است برای مدتی پس از درمان باقی بماند و در بعضی افراد چند ماه ادامه داشته باشد. شدت و روند آن باید با وضعیت بالینی فرد مقایسه شود.
