در صورتی که کودک زمین خورده و یا دچار آسیب ورزشی شود و با تغییر شکل مچ پا همراه باشد، نمی‌توان آن را یک پیچ خوردگی ساده تلقی کرد. در رفتگی مچ پا در کودکان یک مشکل جدی است که در مفصل مچ پا بروز می‌کند. در این آسیب، ارتباط بین استخوان‌های مچ پا از بین می‌رود. این آسیب ممکن است با مشکل در رباط و یا شکستگی استخوان‌ها همراه باشد. درد شدید، تورم، تغییر شکل مفصل و ناتوانی در تحمل وزن از نشانه‌هایی هستند که باید جدی گرفته شوند.
والدین در چنین شرایطی باید از دستکاری یا تلاش برای جاانداختن مچ پای کودک خودداری کنند و برای ارزیابی پزشکی اقدام کنند. در ادامه توضیح می‌دهیم در رفتگی چگونه ایجاد می‌شود، چه تفاوتی با پیچ خوردگی و شکستگی دارد، پزشک چگونه آن را تشخیص می‌دهد و درمان و دوره بهبودی معمولاً چگونه پیش می‌رود.
دررفتگی مچ پا در کودکان چیست؟
مفصل مچ پا از سه استخوان تشکیل می‌شود که شامل استخوان درشت‌نی (Tibia)، استخوان نازک‌نی (Fibula) و استخوان تالوس (Talus) می‌شوند. این استخوان‌ها همراه رباط‌ها، تاندون‌ها و عضلات، مفصلی ایجاد می‌کنند که ضمن تحمل وزن بدن امکان حرکت مناسب پا را فراهم می‌کند. دررفتگی مفصل (Joint Dislocation) زمانی اتفاق می‌افتد که سطوح مفصلی از وضعیت طبیعی خود خارج شوند.
در مچ پا معمولاً نیروی قابل‌توجهی لازم است تا چنین جابه‌جایی ایجاد شود. در کودکان موضوع صفحه رشد استخوان اهمیت بیشتری دارد. به همین دلیل، آسیب مچ پایی که در ظاهر شبیه پیچ خوردگی به نظر می‌رسد ممکن است نیازمند بررسی از نظر صدمه استخوان یا صفحه رشد باشد. تشخیص نوع آسیب تنها بر اساس شدت درد امکان‌پذیر نیست.
علائم دررفتگی مچ پا در کودکان
علائم دررفتگی مچ پا در کودکان معمولاً بلافاصله پس از ضربه ظاهر می‌شوند. جهت درفتگی وبا بروز شکستگی است که شدت نشانه‌ها را مشخص می‌کند.
نشانه‌هایی که ممکن است مشاهده شوند عبارت‌اند از:
- درد شدید
- تورم سریع
- تغییر شکل یا زاویه غیرطبیعی مچ
- ناتوانی در ایستادن یا راه‌رفتن، محدودیت شدید حرکت
- کبودی و حساسیت
- بی‌حسی
- گزگز
- سردی یا تغییر رنگ انگشتان
وجود تغییر شکل واضح به‌خصوص پس از ضربه شدید، احتمال یک آسیب جدی را مطرح می‌کند. با این حال، نبود تغییر شکل به معنی رد شکستگی یا سایر آسیب‌های مهم نیست.
علت دررفتگی مچ پا در کودکان چیست؟
علت اصلی، واردشدن نیرویی است که مفصل را از دامنه طبیعی حرکت خود خارج می‌کند. این اتفاق می‌تواند هنگام زمین‌خوردن، فعالیت ورزشی، پریدن و فرود نامناسب یا حوادثی که ضربه قابل‌توجهی به پا وارد می‌کنند رخ دهد.
حرکات چرخشی شدید نیز ممکن است باعث آسیب ساختارهای مچ شوند. پیچ خوردگی مچ پا (Ankle Sprain) بسیار شایع‌تر است وعمدتاً رباط‌ها را درگیر می‌کند.
سن کودک، وضعیت صفحات رشد، شدت ضربه و جهت واردشدن نیرو می‌توانند بر الگوی آسیب اثر بگذارند. سابقه آسیب قبلی و بی‌ثباتی مفصل نیز ممکن است احتمال مشکلات بعدی مچ پا را افزایش دهد، هرچند تعیین علت دقیق در هر کودک به معاینه نیاز دارد.
دررفتگی مچ پا در کودکان چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص با شرح حادثه و معاینه شروع می‌شود. پزشک شکل مچ، میزان تورم و حساسیت را بررسی می‌کند و وضعیت عصبی و خون‌رسانی پا را نیز ارزیابی می‌کند. بررسی نبض پا، رنگ و دمای پوست، حس انگشتان و توانایی حرکت آن‌ها اهمیت ویژه‌ای دارد.
معمولاً تصویربرداری با اشعه ایکس برای مشخص‌کردن وضعیت استخوان‌ها و بررسی شکستگی همراه انجام می‌شود. در برخی آسیب‌های پیچیده ممکن است پزشک تصویربرداری تکمیلی مانند سی‌تی‌اسکن را ضروری بداند.
نحوه درمان دررفتگی مچ پا در کودکان
درمان دررفتگی مچ پا در کودکان به نوع آسیب، وجود شکستگی، وضعیت پوست، پایداری مفصل و سلامت عروق و اعصاب بستگی دارد. دررفتگی واقعی نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است و والدین نباید برای جاانداختن مفصل در خانه اقدام کنند.
یک روش استاندارد برای بازگرداندن مفصل به محل طبیعی خود وجود دارد که به آن جااندازی می‌گویند. کنترل درد و در بعضی موارد آرام‌بخشی یا بی‌حسی برای انجام ایمن این کار لازم است. سپس وضعیت عروقی و عصبی دوباره بررسی می‌شود.
پس از جااندازی، مچ معمولاً برای مدتی بی‌حرکت نگه داشته می‌شود. انتخاب گچ و یا آتل بر اساس وضعیت پای کودک انجام می‌شود. پیگیری ارتوپدی کودکان نیز اهمیت دارد؛ زیرا پزشک علاوه بر ترمیم مفصل باید در آسیب‌های مرتبط، وضعیت رشد استخوان را در نظر بگیرد.
تفاوت در رفتگی مچ پا با پیچ خوردگی و شکستگی چیست؟
دررفتگی ، پیچ خوردگی و یا شکستگی در ناحیه مچ پا ممکن است با درد و تورم همراه باشند اما کاملاً با هم متفاوت بوده و ماهیت یکسانی ندارند.
|
نوع آسیب |
ساختار اصلی درگیر | نشانه شاخص |
رویکرد کلی |
|
دررفتگی |
سطوح مفصلی و بافت‌های اطراف | جابه‌جایی مفصل و گاهی تغییر شکل |
ارزیابی و جااندازی پزشکی |
|
پیچ خوردگی |
رباط‌های اطراف مفصل | درد، تورم و کبودی |
درمان متناسب با شدت آسیب |
|
شکستگی |
یک یا چند استخوان | درد و حساسیت استخوانی، گاهی تغییر شکل |
تصویربرداری و درمان بر اساس نوع شکستگی |
از روی ظاهر پا همیشه نمی‌توان این موارد را از یکدیگر تفکیک کرد. برای مثال، پیچ خوردگی شدید می‌تواند با تورم و درد شدید همراه باشد. همچنین، برخی از انواع شکستگی ممکن است تغییر شکل ظاهری مچ پا را به دنبال نداشته باشند. بنابراین، ارزیابی بالینی توسط پزشک و یا تصویربرداری است که مشکل را به‌طور دقیق مشخص می‌کند.
بازه زمانی درمان دررفتگی مچ پا
مدت بهبودی عدد ثابتی ندارد و به نوع آسیب بستگی دارد. پس از جااندازی، مچ پا معمولاً برای چند هفته (در بسیاری از موارد حدود ۳تا ۶ هفته یا بیشتر) با آتل یا گچ بی حرکت نگه داشته می شود. اگر دررفتگی با شکستگی ،آسیب صفحه رشد یا نیاز با جراحی همراه باشد، این مدت می تواند طولانی ترشود. سن کودک، شدت آسیب، پایداری مفصل پس از جااندازی، مدت بی‌حرکتی و روند توان‌بخشی نیز بر زمان بازگشت به فعالیت اثر دارند.
والدین باید در دوره درمان، برنامه متخصص ارتوپدی را دنبال کنند. کاهش درد به معنی آمادگی کامل برای ورزش نیست. بازگشت زودهنگام به دویدن، پریدن یا ورزش‌های رقابتی می‌تواند خطر آسیب مجدد را افزایش دهد.
کودک باید زمانی به فعالیت کامل برگردد که پزشک یا فیزیوتراپیست از نظر حرکت، قدرت، تعادل و عملکرد مچ شرایط را مناسب بداند.
اقدامات اولیه در هنگام دررفتگی مچ پای کودک
اولین هدف جلوگیری از آسیب بیشتر است. کودک را از ادامه راه‌رفتن یا فعالیت بازدارید و پای آسیب‌دیده را تا حد امکان در همان وضعیتی که قرار دارد ثابت نگه دارید و تحرک روی مفاصل نداشته باشد. اگر تغییر شکل وجود دارد، برای صاف کردن پا فشار وارد نکنید.
می‌توان از کمپرس سرد پیچیده‌شده در پارچه برای کاهش ناراحتی و تورم اطراف آسیب استفاده کرد؛ یخ نباید مستقیماً روی پوست قرار گیرد. در صورت امکان، بدون ایجاد فشار یا تغییر وضعیت دردناک، با آتل یا گچ جهت فشرده سازی و بالش جهت بالا نگه داشتن مفصل حمایت شود.
مهم‌تر از همه، در دررفتگی مشکوک باید کودک برای ارزیابی پزشکی منتقل شود. اگر فرد بخواهد در منزل مچ پا را کشیده و یا جا بیندازد، ممکن است آسیب در ناحیه اعصاب و استخوان‌ها بیشتر شود.
چه زمانی آسیب مچ پای کودک به مراجعه فوری نیاز دارد؟
هر گونه تغییر شکل واضح مچ پا که با درد بسیار شدید و یا زخم باز ایجاد شود، باید به طوری به پزشک و اورژانس مراجعه کرد. البته، علائم مربوط به اختلال خون‌رسانی یا عصب اهمیت بیشتری دارند.
اگر انگشتان پا سرد، بسیار رنگ‌پریده یا کبود شده‌اند یا کودک از بی‌حسی، گزگز یا کاهش حس شکایت دارد، مراجعه فوری ضروری است. افزایش شدید درد یا تورم و بدترشدن وضعیت پس از آسیب نیز نباید نادیده گرفته شود.
در کودکان کم‌سن که نمی‌توانند شدت یا محل درد را دقیق توضیح دهند، امتناع از راه‌رفتن، گریه هنگام لمس مچ یا محافظت مداوم از پا می‌تواند نشانه آسیب قابل‌توجه باشد.
آیا دررفتگی مچ پا در کودکان بدون گچ درمان می‌شود؟
همه کودکان الزاماً درمان یکسانی ندارند. برخی از کودکان به آتل نیاز داشته و بعضی دیگر پایشان باید گچ گرفته شود. انتخاب نوع وسیله حمایتی توسط پزشک و با توجه به میزان آسیب انجام می‌شود.
آیا بعد از دررفتگی مچ پا فیزیوتراپی لازم است؟
بعد از اتمام دوران بی‌حرکتی به بسیاری از کودکان توصیه می‌شود که برای انجام فیزیوتراپی اقدام کنند. با انجام این روش درمانی قدرت عضلات بهبود یافته و عملکرد و تعادل عضلات به حال اولیه خود بازمی‌گردد.
نیاز و زمان شروع فیزیوتراپی باید توسط پزشک یا فیزیوتراپیست تعیین شود؛ زیرا تمرین زودهنگام در بعضی آسیب‌ها مناسب نیست.
آیا دررفتگی مچ پا ممکن است دوباره اتفاق بیفتد؟
امکان آسیب مجدد وجود دارد. در شرایطی که کودک قبل از آن‌که کنترل حرکتی و قدرت مچ پایش برگردد، ورزش را دوباره شروع کند، احتمال بروز دوباره دررفتگی وجود دارد. رعایت دوره درمان و توان‌بخشی مناسب می‌تواند به بازگشت ایمن‌تر کودک به فعالیت کمک کند.
نتیجه‌گیری
در رفتگی مچ پا در کودکان را نباید با یک پیچ خوردگی معمولی اشتباه گرفت. تغییر شکل مفصل، درد شدید، ناتوانی در تحمل وزن و تغییر حس یا رنگ پا از جمله مواردی هستند که باید حتما مورد بررسی قرار گیرند. تشخیص صحیح، بررسی شکستگی‌های همراه، ارزیابی خون‌رسانی و عصب و جااندازی اصولی نقش مهمی در پیشگیری از عوارض دارند.
اگر کودک شما پس از زمین‌خوردن، ورزش یا ضربه دچار درد شدید، تورم یا تغییر شکل مچ شده است، به جای دستکاری پا یا منتظرماندن برای کاهش خودبه‌خودی علائم، برای ارزیابی توسط پزشک یا متخصص ارتوپدی کودکان با پزشکان ما در سلامت‌خونه تماس بگیرید. بررسی به‌موقع می‌تواند نوع آسیب را مشخص کرده و مسیر درمان و بازگشت ایمن کودک به فعالیت را روشن کند.
سوالات متداول
- آیا دررفتگی مچ پا در کودک یک اورژانس است؟
دررفتگی واقعی مچ پا نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است؛ به‌خصوص اگر تغییر شکل، اختلال حس، تغییر رنگ انگشتان یا زخم وجود داشته باشد. - آیا می‌توان مچ پای دررفته کودک را در خانه جا انداخت؟
خیر. جااندازی باید توسط فرد آموزش‌دیده و پس از ارزیابی وضعیت عروق، اعصاب و احتمال شکستگی انجام شود. دستکاری غیرتخصصی می‌تواند آسیب را تشدید کند. - آیا هر درد شدید مچ پا نشانه دررفتگی است؟
خیر. پیچ خوردگی، شکستگی و سایر آسیب‌ها نیز می‌توانند درد شدید ایجاد کنند. معاینه و در موارد لازم تصویربرداری، علت را مشخص می‌کند. - برای تشخیص دررفتگی مچ پا عکس لازم است؟
در بسیاری از موارد تصویربرداری با اشعه ایکس برای بررسی وضعیت مفصل و شکستگی همراه انجام می‌شود. نوع تصویربرداری بر اساس شرایط کودک تعیین خواهد شد.
