ارتوپدی ستون فقرات یکی از حوزه‌های تخصصی ارتوپدی است که به تشخیص ودرمان بیماری‌های مهره‌ها، دیسک‌های بین‌مهره‌ای، مفاصل و ساختارهای نگهدارنده ستون فقرات می‌پردازد. کمردرد مزمن، گردن‌درد، انتشار درد به دست‌وپا، تنگی کانال نخاع وانحراف ستون فقرات برای درمان به بررسی متخصص نیاز دارند. بااین‌حال، هر کمردردی نشانه دیسک یا آسیب جدی نیست و بسیاری از بیماران بدون جراحی بهبود پیدا می‌کنند.
متخصص ارتوپدی ستون فقرات با بررسی سابقه بیماری، معاینه عصبی و عضلانی و در صورت لزوم تصویربرداری، علت علائم را شناسایی می‌کند. انتخاب درمان به نوع بیماری، شدت فشار بر اعصاب و میزان اختلال در فعالیت‌های روزمره بستگی دارد. شناخت علائم هشدار، روش‌های درمان و زمان مناسب مراجعه می‌تواند به پیشگیری از آسیب‌های عصبی و محدودیت حرکتی کمک کند.
ارتوپدی ستون فقرات چیست وچه بیماری‌هایی را درمان می‌کند؟
ارتوپدی ستون فقرات به بررسی مشکلات ساختاری، فرسایشی، مادرزادی و آسیب‌های مهره‌ها وبافت‌های اطراف آن اختصاص دارد. متخصص این حوزه علاوه بر تشخیص علت دردهای مزمن، شکستگی مهره‌ها، ناپایداری ستون فقرات و تغییر شکل‌های غیرطبیعی آن را ارزیابی می‌کند. برخی جراحان ارتوپدی پس از گذراندن دوره‌های تکمیلی، در جراحی تخصصی ستون فقرات فعالیت می‌کنند.
درمان همیشه به معنای جراحی نیست. بسیاری از بیماران با اصلاح فعالیت، دارودرمانی وتوان‌بخشی بهبود می‌یابند. در مقابل، فشار شدید بر اعصاب، ضعف عضلانی پیشرونده یا بعضی تغییر شکل‌های پیشرفته ممکن است مداخله جراحی را ضروری کند. متخصص با درنظرگرفتن شرایط بیمار، مناسب‌ترین مسیر درمان را انتخاب می‌کند.
آناتومی ستون فقرات ونقش دیسک‌های بین‌مهره‌ای
ستون فقرات از ۳۳ مهره تشکیل شده است که در بخش‌های گردنی، سینه‌ای، کمری، خاجی ودنبالچه قرار دارند. مهره های خارجی دربزرگ سالی معمولاً باهم جوش می خورند و استخوان خاجی را می سازند؛ دنبالچه نیز از چند مهره کوچک جوش خورده تشکیل شده است. این ساختار علاوه بر تحمل وزن بدن و حفظ تعادل، از نخاع وریشه‌های عصبی محافظت می‌کند.
دیسک‌های بین‌مهره‌ای میان بیشتر مهره‌های متحرک قرار دارند و فشارهای واردشده هنگام راه‌رفتن، نشستن وخم‌شدن را جذب می‌کنند. رباط‌ها و عضلات اطراف ستون فقرات نیز به حفظ پایداری وکنترل حرکت کمک می‌کنند. فرسایش یا آسیب هر یک از این ساختارها می‌تواند موجب درد ومحدودیت حرکتی شود.
شایع‌ترین بیماری‌های ستون فقرات کدام‌اند؟
بیماری‌های ستون فقرات ممکن است بر اثر افزایش سن، آسیب‌های ناگهانی، عوامل ژنتیکی یا تغییرات ساختاری ایجاد شوند. بعضی مشکلات تنها درد موضعی ایجاد می‌کنند؛ درحالی‌که برخی دیگر با فشار بر ریشه‌های عصبی یا نخاع، باعث گزگز، بی‌حسی، ضعف عضلانی و اختلال در راه‌رفتن می‌شوند.
دیسک کمر و دیسک گردن
فتق دیسک زمانی رخ می‌دهد که بخشی از ماده داخلی دیسک از لایه بیرونی آن بیرون بزند. اگر این تغییر باعث تحریک یا فشار بر ریشه عصبی شود، ممکن است درد به اندام‌ها انتشار پیدا کند.
دیسک کمر گاهی موجب سیاتیک، یعنی انتشار درد از باسن به پا، می‌شود. دیسک گردن نیز می‌تواند درد، گزگز یا ضعف در شانه، بازو و دست ایجاد کند.
تنگی کانال نخاع
منظور از مشکل تنگی کانال نخاع، کاهش یافتن فضای عبور نخاع یا ریشه‌های عصبی می‌باشد. این مشکل معمولاً بر اثر تغییرات فرسایشی دیسک‌ها، ضخیم‌شدن رباط‌ها یا بزرگ شدن مفاصل مهره‌ای ایجاد می‌شود.
در تنگی کانال کمری، بیمار ممکن است هنگام ایستادن یا راه‌رفتن دچار درد، سنگینی یا گزگز پاها شود. علائم اغلب با نشستن یا خم‌شدن به جلو کاهش پیدا می‌کنند. تنگی شدید کانال گردنی نیز ممکن است تعادل و مهارت حرکتی دست‌ها را مختل کند.
انحراف ستون فقرات واسکولیوز
اسکولیوز یک نوع انحراف جانبی است که در ستون فقرات ایجاد شده و چرخش مهره‌ها را به‌همراه دارد. این تغییر شکل ممکن است در دوران رشد ظاهر شود یا در بزرگ‌سالی بر اثر تغییرات فرسایشی ایجاد شود.
نامتقارن‌بودن شانه‌ها، برجستگی یک سمت کمر یا قفسه سینه و اختلاف ارتفاع لگن از نشانه‌های احتمالی هستند. درمان به سن بیمار، زاویه انحراف، احتمال پیشرفت و وجود علائم عصبی بستگی دارد. در موارد خفیف، پیگیری دوره‌ای کافی است؛ اما بعضی بیماران به بریس یا جراحی نیاز پیدا می‌کنند.
لغزش مهره‌ها وشکستگی ستون فقرات
لغزش مهره زمانی اتفاق می‌افتد که یک مهره نسبت به مهره مجاور جابه‌جا شود. این مشکل ممکن است بدون علائم بوده و یا این‌که با کمردرد، گرفتگی عضلات و فشار بر اعصاب همراه شود.شکستگی مهره‌ها نیز ممکن است بر اثر تصادف، سقوط یا پوکی استخوان ایجاد شود.
درد شدید پس از ضربه، به ویژه در سالمندان یا افراد مبتلا به پوکی استخوان، باید بررسی شود. درمان شکستگی به میزان جابه‌جایی، پایداری ستون فقرات و وضعیت عصبی بیمار بستگی دارد.
علائم بیماری‌های ستون فقرات چیست؟
علائم بیماری‌های ستون فقرات با توجه به محل آسیب ومیزان درگیری اعصاب متفاوت هستند. بعضی بیماران تنها هنگام خم‌شدن یا نشستن طولانی‌مدت درد دارند؛ اما درگیری ریشه‌های عصبی ممکن است باعث انتشار درد به دست‌ها یا پاها شود. شدت درد نیز همیشه نشان‌دهنده میزان آسیب ساختاری نیست.
| علامت | علت احتمالی | اقدام مناسب |
| کمردرد همراه با انتشار به پا | دیسک کمر یا تحریک ریشه عصبی | معاینه پزشکی |
| درد پا هنگام راه‌رفتن | تنگی کانال کمری | بررسی تخصصی |
| گردن‌درد همراه با گزگز دست | فشار بر ریشه عصبی گردن | معاینه عصبی |
| نامتقارن‌بودن شانه‌ها | اسکولیوز | بررسی انحراف ستون فقرات |
| ضعف پیشرونده پاها | فشار شدید عصبی | ارزیابی فوری |
| اختلال جدید کنترل ادرار همراه با کمردرد | احتمال سندرم دم اسب | مراجعه فوری به اورژانس |
چه علائمی به مراجعه فوری نیاز دارند؟
بیشتر کمردردها اورژانسی نیستند؛ بااین‌حال، بعضی علائم ممکن است نشانه فشار شدید بر اعصاب یا بیماری خطرناک باشند. بی‌حسی جدید ناحیه بین پاها، اختلال تازه در دفع ادرار یا مدفوع و ضعف شدید یا پیشرونده اندام‌ها از مهم‌ترین نشانه‌های هشدار هستند.
این علائم ممکن است با سندرم دم اسب ارتباط داشته باشند؛ وضعیتی که تأخیر در درمان آن می‌تواند به آسیب عصبی دائمی منجر شود. کمردرد همراه با تب، سابقه سرطان یا آسیب شدید نیز نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است.
هشدار پزشکی:
در صورت بی‌حسی ناحیه تناسلی یا بین پاها، ناتوانی جدید در ادرار کردن، بی‌اختیاری جدید یا ضعف شدید و پیشرونده پاها، فوراً به اورژانس مراجعه کنید. منتظر نوبت متخصص یا انجام MRI سرپایی نمانید.
متخصص ارتوپدی ستون فقرات چگونه بیماری را تشخیص می‌دهد؟
متخصص ارتوپدی تشخیص را با گفت‌وگو درباره محل درد، مدت علائم، سابقه آسیب و میزان محدودیت حرکتی آغاز می کند. پزشک قدرت عضلات، حس اندام‌ها، رفلکس‌ها، نحوه راه‌رفتن و دامنه حرکت ستون فقرات را بررسی می‌کند. این معاینات به تشخیص درگیری احتمالی ریشه‌های عصبی یا نخاع کمک می‌کنند.
رادیوگرافی برای بررسی ساختار استخوانی، شکستگی وانحراف مهره‌ها کاربرد دارد.. MRI بافت‌های نرم، دیسک‌ها، نخاع وریشه‌های عصبی را نشان می‌دهد. سی‌تی‌اسکن نیز در ارزیابی دقیق بعضی شکستگی‌ها یا برنامه‌ریزی جراحی استفاده می‌شود. در موارد منتخب، نوار عصب وعضله برای بررسی مشکلات عصبی درخواست می‌شود.
روش‌های درمان بیماری‌های ستون فقرات
درمان به علت بیماری، شدت علائم و وضعیت عصبی بیمار بستگی دارد. در بسیاری از موارد، روش‌های غیرجراحی نخستین انتخاب هستند. هدف درمان کاهش درد، حفظ توانایی حرکت، تقویت عضلات و بازگشت تدریجی بیمار به فعالیت‌های روزمره است.
دارودرمانی واصلاح فعالیت
داروهای مسکن و ضدالتهاب ممکن است برای کنترل کوتاه‌مدت بعضی دردهای ستون فقرات تجویز شوند. انتخاب دارو باید با توجه به سن، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای مصرفی بیمار انجام شود؛ زیرا داروهای ضدالتهاب برای افراد مبتلا به بعضی بیماری‌های کلیوی، گوارشی یا قلبی مناسب نیستند.
استراحت نسبی در مراحل اولیه آسیب ممکن است مفید باشد؛ اما استراحت طولانی در تخت معمولاً توصیه نمی‌شود. ادامه فعالیت سبک در حد تحمل، تغییر وضعیت بدن وپرهیز موقت از بلند کردن اجسام سنگین می‌تواند به روند بهبودی کمک کند.
فیزیوتراپی ستون فقرات
فیزیوتراپی با هدف تقویت عضلات مرکزی بدن، بهبود انعطاف پذیری واصلاح الگوی حرکت انجام می‌شود. تمرینات مناسب می‌توانند به کاهش درد، افزایش تحمل فعالیت وبهبود عملکرد روزانه کمک کنند.
برنامه توان‌بخشی باید متناسب با تشخیص تنظیم شود. تمرین مناسب برای کمردرد مکانیکی لزوماً برای بیمار مبتلا به تنگی شدید کانال یا شکستگی مهره مناسب نیست. در صورت ایجاد ضعف جدید، بی‌حسی پیشرونده یا تشدید قابل‌توجه علائم، تمرین باید متوقف وبیمار دوباره ارزیابی شود.
تزریق‌های درمانی
در بعضی بیماران مبتلا به درد انتشاری ناشی از تحریک ریشه عصبی، تزریق اپیدورال کورتیکواستروئید ممکن است برای کاهش موقت علائم مطرح شود. این روش علت ساختاری بیماری را الزاماً برطرف نمی‌کند وبرای همه بیماران مناسب نیست.
تصمیم درباره تزریق باید پس از بررسی مزایا، خطرات و سایر گزینه‌های درمانی انجام شود. پاسخ بیماران متفاوت است و تزریق نباید جایگزین بررسی علائم عصبی هشداردهنده شود.
چه زمانی جراحی ستون فقرات ضروری است؟
جراحی معمولاً زمانی بررسی می‌شود که فشار بر ساختارهای عصبی باعث ضعف پیشرونده شود یا درد و محدودیت عملکرد، با وجود درمان مناسب غیرجراحی، ادامه پیدا کند. بعضی شکستگی‌های ناپایدار، تغییر شکل‌های شدید و فشار بر نخاع نیز ممکن است به مداخله جراحی نیاز داشته باشند.
نوع جراحی به بیماری و محل آسیب بستگی دارد. در برخی موارد، برداشتن بخشی از دیسک یا استخوان برای آزادسازی عصب کافی است؛ اما بیمارانی که ناپایداری مهره‌ای دارند، ممکن است به تثبیت ستون فقرات نیاز پیدا کنند.
جراحی تنگی کانال نخاع
در جراحی تنگی کانال نخاعی، هدف افزایش فضای عبور اعصاب و کاهش فشار واردشده بر آن‌هاست. لامینکتومی یکی از روش‌های متداول است که طی آن بخشی از استخوان یا بافت فشارآور برداشته می‌شود.
اگر بیمار هم‌زمان دچار ناپایداری مهره‌ها باشد، ممکن است تثبیت یا فیوژن نیز مطرح شود. همه بیماران مبتلا به تنگی کانال به جراحی نیاز ندارند و تصمیم نهایی بر اساس علائم، معاینه، تصویربرداری و میزان اختلال عملکرد گرفته می‌شود.
جراحی انحراف ستون فقرات
جراحی اسکولیوز معمولاً برای انحراف‌های شدید، پیشرونده یا همراه با اختلال عملکرد قابل‌توجه بررسی می‌شود. هدف، اصلاح نسبی تغییر شکل، ایجاد تعادل مناسب و جلوگیری از پیشرفت انحراف است.
در بسیاری از موارد، جراح از ابزارهای تثبیت‌کننده و پیوند استخوان برای جوش‌دادن مهره‌ها استفاده می‌کند. انتخاب جراحی به سن بیمار، میزان انحراف، انعطاف‌پذیری ستون فقرات و خطرات احتمالی بستگی دارد.
چگونه از مشکلات ستون فقرات پیشگیری کنیم؟
همه بیماری‌ها و مشکلات ستون فقرات قابل‌پیشگیری نیستند؛ زیرا افزایش سن، عوامل ژنتیکی و بعضی بیماری‌های زمینه‌ای نیز در ایجاد آن‌ها نقش دارند. بااین‌حال، فعالیت بدنی منظم، تقویت عضلات مرکزی بدن و رعایت اصول جابه‌جایی اجسام می‌توانند به حفظ عملکرد ستون فقرات کمک کنند.
افرادی که ساعت‌های طولانی پشت میز می‌نشینند، بهتر است وضعیت نشستن خود را مرتب تغییر دهند و در طول روز فعالیت بدنی داشته باشند. هنگام بلندکردن اجسام سنگین نیز نزدیک نگه‌داشتن بار به بدن و پرهیز از چرخش ناگهانی کمر اهمیت دارد.
جمع‌بندی
بیماری‌های ستون فقرات از کمردردهای مکانیکی ودیسک بین‌مهره‌ای تا تنگی کانال نخاع، اسکولیوز وشکستگی مهره‌ها را شامل می‌شوند. اگرچه بسیاری از این مشکلات با روش‌های غیرجراحی کنترل می‌شوند، درد مداوم، انتشار درد به اندام‌ها ومحدودیت حرکتی نیازمند بررسی دقیق هستند.
متخصص ارتوپدی ستون فقرات با معاینه بالینی ودر صورت ضرورت تصویربرداری، علت علائم را مشخص می‌کند. درمان ممکن است شامل دارودرمانی، فیزیوتراپی، تزریق یا جراحی باشد. اگر کمردرد یا گردن‌درد شما مداوم است، به اندام‌ها انتشار پیدا می‌کند یا با بی‌حسی وضعف همراه شده، بهتر است علت آن را دقیق بررسی کنید. برای ارزیابی علائم وانتخاب روش درمان مناسب، با متخصصان مادر سلامتخونه در ارتباط باشید.
سؤالات متداول
- برای دیسک کمر به متخصص ارتوپدی مراجعه کنیم یا جراح مغز واعصاب؟
هر دو تخصص می‌توانند بیماری‌های ستون فقرات را بررسی کنند. متخصص ارتوپدی دارای آموزش تکمیلی جراحی ستون فقرات وجراح مغز واعصاب دارای تخصص مرتبط با ستون فقرات می باشد و، هر دو ممکن است درمان مناسب را ارائه دهند. انتخاب پزشک به نوع بیماری، میزان درگیری عصبی وتجربه تخصصی او بستگی دارد.
- آیا تنگی کانال نخاع را بدون جراحی می توان کنترل کرد؟
بله. بسیاری از بیماران با فیزیوتراپی، اصلاح فعالیت ودرمان دارویی می‌توانند علائم خود را کنترل کنند. بااین‌حال، در مواردی که ضعف عصبی پیشرونده یا محدودیت شدید فعالیت وجود دارد، جراحی ممکن است ضروری شود.
- آیا دیسک کمر می‌تواند باعث فلج‌شدن پاها شود؟
بیشتر موارد دیسک کمر باعث فلج نمی‌شوند. بااین‌حال، فشار شدید بر ریشه‌های عصبی می‌تواند ضعف قابل‌توجه ایجاد کند. ضعف شدید یا پیشرونده پاها، به‌ویژه همراه با اختلال ادرار یا بی‌حسی ناحیه بین پاها، نیازمند مراجعه فوری به اورژانس است.
- آیا پیاده روی برای بیماران مبتلا به تنگی کانال نخاع مناسب است؟
پیاده‌روی در حد تحمل می‌تواند بخشی از برنامه فعالیت بیمار باشد؛ اما در تنگی کانال کمری، راه رفتن طولانی ممکن است درد یا سنگینی پاها را تشدید کند. در چنین شرایطی، پزشک یا فیزیوتراپیست می‌تواند فعالیت‌های جایگزین وبرنامه تمرینی متناسب با وضعیت بیمار پیشنهاد کند.
